Bakteriler prokaryot hücre yapısındadırlar. Protozoonlar, algler, mantarlar ve gelişmiş
canlıların hücreleri ise ökaryot hücre yapısındadır. Prokaryot ve ökaryot hücre arasında
benzerlikler olmakla birlikte, 1. ünitede de kapsamlı olarak açıklandığı gibi önemli farklılıklar
bulunmaktadır. Genel olarak prokaryot hücre daha basit yapı göstermektedir.
Bakteri hücresinde başlıca şu oluşumlar yer alır: Çekirdek, Sitoplazma , Hücre zarı, Hücre
çeperi.
Bazı bakteri hücrelerinde ise kapsül, kirpikler, piluslar bulunur ve spor oluşturabilirler.
- Çekirdek (Nükleus): Elektron mikroskobu ile yapılan incelemelerde bakteri kromozomu
hücrenin ortasında, 1 mm. uzunluğunda, çift iplikli tek bir DNA molekülünden
oluşmaktadır. Bakteri DNA'sı çembersel yapıda ve bir yün yumağı gibi birbiri üzerine

sarılmış halde bulunur. Bakteri çekirdeğinde kromozomun etrafında bir nükleoplazma ve
bunu çevreleyen çekirdek zarı yoktur. Bakteri DNA'sı sitoplazma zarında bulunan septal
mezozoma bağlıdır. DNA sentezi bu bağlantı noktasından başlar. Bakteri hücresinde mitoz
aygıtı yer almaz.

- Sitoplazma: En önemli özelliği çok yüksek osmotik basınca sahip olmasıdır (5-20
atmosfer). Endoplazmik retikulumu bulunmaz. Ribozomları vardır. Golgi aygıtı,mitokondri,
sitoplazma hareketi ve vakuolleri yoktur. Bakteri sitoplazmasında eskidikçe çoğalan çeşitli
granüller (tanecikler) oluşur. Granül oluşumu bakterinin ürediği ortamla ilgilidir. Özellikle iyi
üreme koşullarında bakterilerin sitoplazmalarında madde birikimleri olur. Bu oluşumlar
inklüzyon granülleri adı da verilmektedir. Bakterilerin tanımlanmalarında yararlanılan yapılardır.
Bu konuda en güzel örnek difteri basilidir.


- Hücre Zarı (Sitoplazmik Zar): Sitoplazmanın etrafını saran bir zardır. Temel yapısını
fosfolipid ve proteinler oluşturur. Prokaryot hücre zarı ile ökaryot hücre zarları arasında pek
fark yoktur. Prokaryot hücre zarı ökaryot hücreden farklı olarak sterol içermez.
Sitoplazma zarı bazı bölgelerde bakteri içerisine doğru uzantılar meydana getirir. Bunlara
mezozom adı verilir. Sitoplazma zarında iki tip mezozom yer alır. Bunlardan septal mezozom
DNA'nın bölünmesinde rol oynamaktadır.


Sitoplazma Zarının Görevleri:- Seçici geçirgen özellikte olup aktif transport yapar. Bu şekilde hem hücre içi basıncı 5-
20 atmosfer civarında tutulmuş, hem de bakteri için gerekli maddeler içeri alınmış olur.
- Üzerinde solunum enzimlerini taşır ve solunum işlevi bu zarda yürütülür.
- Sindirim işlevini yürütür. Besinleri parçalayıcı enzimleri hücre dışına salgılar. Daha
sonra dış ortamda parçalanan besinleri hücre içine alır.
- Biyosentez görevini yürütürler (DNA, murein, fosfolipid...v.b.).
- DNA oluşumu için gerekli proteinlerin bulunduğu yer sitoplazmik zarın mezozomudur.


- Hücre Duvarı: Mycoplasmalar hariç bütün bakterilerde hücre duvarı bulunur. Sitoplazma
zarını çevreler. Sitoplazma zarı son derece dayanıksız olup bakteri hücre duvarı sayesinde
bütünlüğünü koruyabilir. Bakteriye şeklini verir. Hücre duvarının bütünlüğü bozulursa
bakteri ölür. Bütün bakterilerin hücre duvarında murein tabakası bulunur. Bu tabakanın
kalınlığı Gram pozitif bakterilerde Gram negatif bakterilere oranla daha fazladır.

- Kapsül: Bazı bakterilerde bulunur. Kapsül jel kıvamındadır ve ancak %2 oranında
katı madde içerir. Kapsül bakteriyi fagositoza karşı korur. Genelde iyi bir antijenik özellik
gösterdiğinden bakterilerin serotiplendirilmesinde önemli bir rol oynar. Dış ortam şartları
bakteri lehine olduğu zaman kapsül yapımı söz konusudur.

- Kirpikler (Flageller): Bazı bakterilerde bulunan hareket organelleridir. Kirpikler (=flajel) protein tabiatında ve sitoplazmadan köken alan uzantılardır. Kirpikler sayesinde hareketli
bakteriler besin kaynaklarının olduğu bölgeye daha kolaylıkla gidebilirler. Kirpiğin
şekline göre bakteriler isimler alırlar.
Kirpiksiz (atriş), tek kirpikli (monotriş), karşılıklı kutuplarında birer kirpikli (amfitriş), bir kutbunda
birden fazla kirpikli (löfotriş) ve bakterinin tüm çevresinde fazla sayıda kirpikli (peritriş)
olmak üzere bulunabilirler.

- Fimbria (Pilus): Fimbrialar bakterinin her yönünden çıkar. Flagele göre daha kısa
olup, hareketle ilgisi yoktur. Bakterilerde basit ve seks pilusu olmak üzere iki çeşit pilus bulunur.
Basit piluslar bakterilerin hücre yüzeylerine yapışmasını sağlarlar. Seks pilusu ise bakteriler
arası genetik madde aktarımından sorumludur.

- Spor: Spor bakterinin canlı ancak uykudaki şeklidir. Bazı bakteriler bulundukları ortamın şartları bozulduğunda spor yapabilme yeteneği kazanırlar. Bu olaya sporulasyon denir. Bir bakteriden spor, bir spordan da bir bakteri meydana gelir. Spordan normal bakteri haline dönme işlemine germinasyon denir. Sporlar, bakteri içerisinde değişik yerleşim gösterebilirler. Spor yerleşim yeri ortada ise (santral), kenarda ise (terminal) ve kenara yakın ise (subterminal) spor olarak adlandırılır. Sporlu bakteriler dış çevre şartlarına dayanıklı olup genellikle dış ortamdan girerek tetanoz gibi bazı hastalıklara neden olurlar.