Hücre Çeperi

Genel anlamda hücrede dolayısı ile de bitkilerde şekil ve direnç veren, protoplazmayı çevreleyip koruyan oluşum olarak değerlendirilirse de, çeperin hücrenin devam ettirebilmesi için, özellikle su ekonomisinin sağlanması, belirli maddelerin alınımı salgı gibi önemli metabolik işlevleri de vardır.

Eskiden hücre çeperi sitoplazma tarafından salgılanan cansız bir yapı olarak kabul edilmekteydi. Son zamanlarda yapılan çalışmalar hücre çeperinin çok sayıda fiziksel ve kimyasal olayların gerçekleştiği dinamik bir yapı olduğu ortaya konulmuştur. Bu bağlamda, hücre çeperinin protoplazmanın kapsamında, bir organel olduğu yönündeki görüşler ağırlık kazanmaya başlamıştır. Bazı durumlarda çeperin yapısına sitoplazmik oluşumların katıldığı bilinmektedir. Çeperin üzerine çıkarak, hücreler arası madde alış verişinde iş gören bu uzantılara plazmodezm adı verilmektedir.

a ) Oluşum halindeki çeper: Bitki hücrelerinin bölünme sürecinde, telofaz aşamasını takiben, iki yavru hücre arasında bir ara tabaka belirmeye başlar. Başlangıçta fragmoplast olarak isimlendirilen bu oluşum, gelişerek orta lamel diye bilinen yapıyı oluşturur. Bu bağlamda, oluşum halindeki çeper orta lamel ile aynı anlama gelir.
Kimyasal olarak kalsiyum ve magnezyum da içerir ve pektik bileşiklerden oluştuğundan, pektin lamel olarak da bilinir. Kimyasal olarak, pektik asitlerin türevi olan pektinler, asidik karakterli polisakkaritlerden olan galakturonik asit zincirinden oluşmuş bir makro moleküldür. Genellikle amorf (şekilsiz), koloidal ve kimyasal bakımından pek de aktif olmayan bir madde olarak tanımlanan pektin, kaynatıldığında peltemsi bir hal almaktadır.
Oluşum halindeki çeper selülozik karakterli değildir. Asıl işlevi doku oluşturan hücreler arasında bağlantıyı sağlamak ve bir tür yapıştırıcı gibi iş görerek, dokusal düzenin bozulmasını önlemektir. Orta lamel pektinaz enzimi aracılığıyla kolayca parçalanmaktadır.

b ) Primer çeper: Büyüme sürecindeki canlı hücrelerde görülen çeper tipidir. Pektin lamel üzerinde ve onun da katkılarıyla oluşmaktadır. Kimyasal olarak başlıca selüloz, hemiselüloz ve pektin gibi polisakkaritlerle, glikoproteinlerden oluşmuştur. Bunlardan hemiselüloz; selüloz fibrilleri yapıştırma işlevi görürken, pektin ve glikoproteinler selüloz fibrillerin arasını doldurur. Bu dolgu maddeleri nedeniyle çeperin gevşeme özelliği vardır. İçinden büyüme olarak tanımlayabileceğimiz intususepsiyon yolu ile büyümektedir. Önce yüzey büyümesi, takiben de kalınlaşma gözlenmektedir. Primer çeperin büyümesi geri dönüşümü olan bir büyüme tipidir. Ekolojik koşullara bağlı olarak, incelip kalınlaşabilir.

c ) Sekonder çeper: Genel olarak fizyolojik işlevi bulunmayan ölü hücrelerde bulunur. Bununla birlikte, ksilem parankiması, ksilem ışınları, bazı durumlarda da sklerankima hücreleri canlı durumda da sekonder çeper taşımaktadırlar. Kimyasal olarak selülozdan oluşmuşsa da; selüloz oranı, bileşimine katılan lignin, pektin ve suya oranla daha az önemlidir. Primer çeper üzerine yerleşir. Sekonder çeperde optik bakımdan, homojen olmayan anizotropik (ışığı farklı şekillerde kıran tabakalara sahip olması) yapı göstermektedir.
Bitkilerin ileri gelişim aşamalarında, sekonder çeper üzerinde farklı bir oluşumun belirdiği gözlenmiştir. Bazı araştırıcılara göre tersiyer çeper olarak da kabul edilen bu oluşum kabarcık ve damlacıklar halinde belirmektedir.





KAYNAK: BİTKİ ANATOMİSİ DERSLERİ
''Yüksek Bitkilerin Genel Yapısı'' I
Hücre ve Dokular
YAZAR: Prof.Dr. Yusuf VARDAR, Prof.Dr. Yusuf GEMİCİ, Prof.Dr. Nedret TORT, Yrd. Doç. Dr. Meliha GEMİCİ